Jaargang 43 - Nummer 2,  2009 - 2010

Arctica: Van onherbergzame ijsvlakte tot ‘land’ van belofte

De Noordpool is hot! Doordat de aarde langzaam opwarmt en de ijsmassa’s op de Noordpool afsmelten komen de bodemschatten binnen handbereik. Verschillende staten ruiken hun kans en claimen gedeelten van de Noordpool. Ook u en ik kunnen een claim doen op de Noordpool. Althans, zo wil Harald van Reenen, oprichter van de site giantclaim.com ons doen geloven. Op zijn site kun je voor € 16,99 plus verzendkosten een persoonlijke claim op de Noordpool kopen. Zodra deze claim wordt toegekend heb je recht op een evenredig aandeel in de enorme olie- en gasreserves op de Noordpool. Daarnaast krijg je – zolang de voorraad strekt – een gratis petje. Hoewel je deze ludieke website natuurlijk niet serieus moet nemen stelt ze wel een zeer interessant punt aan de orde. Want hoe en door wie kan de Noordpool geclaimd worden? In dit artikel tracht ik, met aandacht voor het relevante internationale recht, deze vraag te beantwoorden.

Het koude, ijzige en onherbergzame gebied in het noorden van de aarde was tot voor kort alleen interessant voor wetenschappers en avonturiers. Echter, doordat de aarde langzaam opwarmt als gevolg van het broeikaseffect begint het ijs te smelten. Hoewel dit voor het grootste gedeelte van de wereld rampzalige gevolgen heeft, kunnen de vijf Arctische landen bijna niet wachten. De vijf staten die aan de Noordpool grenzen zijn Rusland, Canada, de Verenigde Staten (via Alaska), Noorwegen en Denemarken (via Groenland). De Noordpool wordt deze eeuw langzaam toegankelijk en dat is interessant voor deze landen vanwege de enorme voorraden olie en gas die men verwacht onder het ijs aan te treffen. Daarnaast ontstaan er door een (gedeeltelijk) ijsvrije Noordpool ook nieuwe routes voor het zeeverkeer.

In dit artikel zal ik eerst ingaan op de territoriale claims op de Noordpool zelf. Doormiddel van deze claims proberen de landen een zo groot mogelijk stuk van de Noordpool, en van de rijkdommen, te verkrijgen. Ook besteed ik aandacht aan de vraag of dit allemaal vreedzaam opgelost kan worden. Daarna zal ik aandacht besteden aan de nieuwe scheepvaartroutes die door het smelten van het ijs vrijkomen. De routes via de Noordpool blijken een zeer aantrekkelijk alternatief voor de traditionele zeevaartroutes.  Ik begin echter met een overzicht van de recente, spectaculaire, gebeurtenissen op de Noordpool.

Spektakel op de Noordpool

Op 2 augustus 2007 bereikte Rusland met een nucleaire ijsbreker en een research schip, de Akademik Fedorov, de Noordpool en stuurde twee duikbootjes, de Mir-1 en de Mir-2, naar de diepten van Arctica.1 Ver onder het ijs van de pool, op een diepte van 4300 meter, plantten de Russen een vlag van roestvrij titanium. Expeditieleider Artur Tsjilingarov, partijgenoot van Poetin, werd daarna binnengehaald als nationale held.2

De andere Arctische staten reageerden als door een hond gebeten op deze actie van Rusland. Zo stelde de Canadese Minister van Buitenlandse Zaken, Peter MacKay, dat we niet langer in de 15e eeuw leven. Een land kan niet zomaar de wereld rond kan gaan, vlaggen kan planten en zeggen dat het gebied geclaimd is.3 Een woordvoerder van de Verenigde Staten, Tom Casey, voegde daaraan toe dat de Russen voor zijn part een vlag op de bodem konden verven, het zou toch geen betekenis hebben.4 De Russische Minister van Buitenlandse zaken, Sergei Lavrov, reageerde weer op deze uitspraken door te stellen dat het planten van een vlag traditie is bij ontdekkingsreizen, net zoals de Amerikanen ooit een vlag op de maan plantten.5 Bovendien waren de Amerikanen zelf ook niet wars van vertoon op de Noordpool. In 2005 boorde een nucleaire onderzeeër, de USS Charlotte, zich nog door anderhalf meter ijs naar boven, enkel om daar 18 uur te blijven liggen en het wereldnieuws te halen.6

Ook na de actie van de Russen lieten de Amerikanen weer van zich horen. Enkele dagen nadat de Russen hun vlag op de bodem van de zee plantten voer de Amerikaanse ijsbreker Healy vanuit Seattle naar de Bering Zee, om aldaar onderzoek te gaan uitvoeren.7 De Amerikanen wilden hiermee aantonen dat ook zij actief meedingen naar een gedeelte van de Noordpool. Daarna lieten de Canadezen van zich horen. De Minister-president van Canada maakte enkele dagen na de Russische actie een rondreis door de noordelijke contreien en bezocht daar een ‘soevereiniteit-operatie’, waarbij 700 Canadese militairen oefeningen uitvoerden op de Noordpool. Enkele dagen later, op 12 augustus 2007, werd het nog drukker op de Noordpool. Op die datum lanceerde de Denen een wetenschappelijke expeditie met als doel bewijs te vergaren dat delen van de Noordpool, via Groenland, aan Denemarken toebehoren.

Zo hebben de Russen, de Amerikanen, de Canadezen en de Denen van zich laten horen. Alleen de Noren blijven schijnbaar wat afzijdig. Dit is vooral te wijten aan de uitstekende relatie die Noorwegen onderhoudt met Rusland. Sinds 2002 hebben beide landen een serie van verdragen getekend waarbij ze samenwerken op het gebied van olie- en gaswinning. Waarschijnlijk willen de Noren deze relatie niet op het spel zetten door zelf expedities of militaire operaties op touw te zetten.

De acties en reacties van de vijf staten lijken zeer dreigend. Door de media wordt de vergelijking met de Koude Oorlog dan ook graag gemaakt. Toch kan de dreigende houding in veel gevallen worden gerelativeerd. De Russische show bijvoorbeeld is vooral ten behoeve van de interne politiek. Door een vlag te planten onder de Noordpool worden de nationalistische gevoelens van de Russen geprikkeld, wat zich weer vertaalt in aanhang voor de partij van Poetin. Ook de andere landen lijken vooral aanwezig te zijn op de Noordpool om hun claim te bevestigen, niet om erom te gaan vechten. Dit beleid laat zich mooi samenvatten in een uitspraak van Canada’s Minister-president, Stephen Harper. Hij stelt dat de regering van Canada maar al te goed begrijpt dat landen aanwezig moeten zijn op en gebruik moeten maken van Arctica, omdat ze anders het recht op gedeelten verliezen. Zijn letterlijke woorden waren: “Use it, or lose it.”8

Hoe claim je de Noordpool?

Voordat ik inga op de manier waarop landen een gedeelte van de Noordpool kunnen claimen, ga ik eerst in op reden die de landen hebben om gedeelten van de pool te claimen. Het gaat de landen niet om het behoud van de natuur, om de gezondheid van de ijsberen of om het voorkomen van verder smelting van de ijskappen. Het gaat, zelfs ver weg op de Noordpool, weer gewoon om de olie- en gasreserves die aanwezig zijn onder het ijs.

Er zijn twee grote onderzoeken geweest naar de hoeveelheden olie en gas die onder Arctica verborgen liggen. Uit het US Geological Survey and StatoilHydro blijkt dat 22% van de onontdekte wereldvoorraad gas en olie in het arctische gebied ligt.9 Uit onderzoek van Wood Mackenzie and Fugro Robertson blijkt dat 29% van onontdekt gas en 10 % van de onontdekte wereldvoorraad olie onder de Noordpool ligt.10 Welke resultaten je ook volgt, de conclusie kan altijd zijn dat er nog een enorme rijkdom onder het ijs ligt te wachten. Doordat de aarde opwarmt smelten de ijsschotsen van de Noordpool langzaam af. Dit betekent dat het in de toekomst mogelijk wordt om deze voorraden ook daadwerkelijk te bereiken. Ook hier lopen de schattingen uiteen, maar over het algemeen wordt ervan uitgegaan dat zo rond 2040 het ijs ver genoeg geslonken is om boringen in de Noordpool rendabel te maken. De Noordpool is dus een potentiële goudmijn en kan de afhankelijkheid van het Midden-Oosten en de OPEC- landen verminderen. Vandaar dat de landen nu, vooruitlopend op de periode dat de winning daadwerkelijk mogelijk wordt, alvast een stukje Noordpool opeisen.

De vijf landen die grenzen aan de Noordpool – Denemarken (via Groenland), de Verenigde Staten (via Alaska), Noorwegen, Rusland en Canada – kunnen een rechtsgeldige aanspraak op een gedeelte van de Noordpool maken op basis van het VN-Zeerechtverdrag. Dit verdrag, beter bekend als UNCLOS (United Nations Convention On the Law Of the Sea), is in 1982 na negen jaar onderhandelen tot stand gekomen en geeft onder andere regels met betrekking tot de grenzen op zee. Dit verdrag vormt de juridische basis voor de claims die de Arctische staten maken op gedeelten van de Noordpool. Dit lijkt misschien op het eerste gezicht wat vreemd, dat staten een gebied kunnen claimen op basis van het Zeerecht, maar men moet zich realiseren dat de Noordpool eigenlijk alleen maar uit zee bestaat. De ijsmassa’s zijn in feite niks anders dan opgevroren waterbergen. Vandaar dat het Zeerecht hier kan bepalen welke gedeelten van de Noordpool de staten mogen claimen en waar ze de exclusieve rechten hebben met betrekking tot het winnen van de olie- en gasreserves.

Het verdrag geeft regels omtrent de grenzen op de zee. De eerste 12 zeemijl vanaf de kust staan bekend als de territoriale wateren.11 In deze territoriale wateren is de kuststaat soeverein.12 De volgende 12 zeemijl is de aansluitende zone, waar bijvoorbeeld maatregelen tegen smokkel mogen worden genomen.13 Daarna volgt een exclusieve economische zone van 200 zeemijl (Dit is ongeveer 360 kilometer) waarin de staat een alleenrecht heeft op exploitatie van visgronden en grondstoffen.14 Wel heeft de staat in deze zone de verplichting om bij te dragen aan de zorg voor het milieu. Ten slotte, en dat is zeer belangrijk in het kader van de Noordpoolproblematiek, hebben de landen in het verdrag afgesproken dat er, tot een maximum van 350 zeemijl vanaf het continentaal plat waartoe het land behoort, mineralen en niet-levend materiaal mag worden gewonnen, mits een land kan aantonen dat het continentaal plat doorloopt.15 Dit is een essentieel punt, want de olie- en gasreserves vallen ook onder de werking van deze afspraak.

De vijf Arctische naties grenzen allen aan zee en hebben dus recht op de delfstoffen tot 200 zeemijl uit de kust. Kunnen ze echter bewijzen dat het continentaal plat verder doorloopt, dan kan deze zone verlengd worden tot 350 zeemijl. (Dit is ongeveer 650 kilometer.) Op deze manier kan dus een groter gedeelte van de Noordpool geclaimd worden. Het continentaal plat is het gedeelte van het continent, en dus van de staat, dat geleidelijk onder de zee doorloopt tot het punt waar de zeebodem opeens steiler naar beneden gaat. Hier houdt het continentaal plat op. Alle Arctische landen hebben er dus belang bij om te bewijzen dat het continentaal plat verder doorloopt, omdat er dan een groter gebied ontstaat voor een land om olie en gas in te winnen. En dat is precies waarom de vijf staten op de Noordpool aanwezig zijn; om onderzoek te doen naar het precieze verloop van het continentaal plat.

Elk lid van UNCLOS dat de ambitie heeft om de zone uit te bereiden moet binnen tien jaar na ratificatie van het verdrag een verzoek tot uitbereiding indienen bij het CLCS. Het CLCS is de Commission on the Limits of the Continental Shelf, gevestigd in New York. Deze commissie beslist vervolgens over het wel of niet toewijzen van het verzoek. Het verzoek moet gepaard gaan met bewijs dat het continentaal plat ook daadwerkelijk doorloopt. Dit bewijs kan bijvoorbeeld geleverd worden door aan te tonen dat bodemmonsters van het continent en bodemmonsters van het continentaal plat overeenkomen, waarmee bewezen wordt dat beiden bij elkaar horen. Ook kan men proberen aan te tonen dat onderzeese riffen, welke volop aanwezig zijn onder de Noordpool, uitlopers zijn van het continentaal plat. Een dergelijk verzoek aan deze commissie is de enige rechtsgeldige manier waarop een land de zone waarin het grondstoffen mag delven kan uitbereiden.16

De Arctische naties zijn volop bezig bewijs te leveren voor uitbereiding van de exclusieve economische zone. De claim van Rusland is het meest concreet. De Russen rekenen de loop van het Mendelejev-rif mee bij het berekenen van het continentaal plat en komen daarom op de Noordpool uit. In 2001 hebben zij een claim ingediend bij het CLCS.17 De expeditie in 2007 waarbij een vlag op de zeebodem werd gepland was vooral bedoeld om extra bewijs te leveren ter ondersteuning voor het verzoek aan het CLCS. De Russische ijver laat zich verklaren door de teruglopende olie- en gasproductie in het binnenland. Rusland hoopt vroegtijdig een voorsprong te nemen in de race om zeggenschap over het gebied, om zo aan de slag te kunnen wanneer het poolijs voldoende gesmolten is.18 De Russische President Medvedev heeft verklaard dat de Noordpool van ´strategisch belang´ is voor Rusland en dat Rusland de Arctische grondstoffen hard nodig heeft.19

Denemarken claimde in 2006 bij het CLCS grotendeels hetzelfde gebied als Rusland. Zij stellen dat het Lomonosov-rif een uitloper is van Groenland, waardoor een deel van de Noordpool aan hun toekomt. Ook de Denen hebben wetenschappelijke missies op touw gezet om bewijs te leveren voor deze stelling.

De Noren dienden in 2006 een claim in en Canada werkt nog aan een claim. Beide landen hebben in de eerste plaats aandacht voor de potentiële opbrengsten, maar daarnaast besteden ze ook aandacht voor het milieu. Sleutelprincipes in het Noorse Arctische beleid zijn duurzame ontwikkeling en het behoud van het Arctische ecosysteem.20 Canada heeft ook aandacht voor de lokale bevolking en probeert de relaties te verbeteren. Het Canadese buitenlandse beleid met betrekking tot de Noordpool werd al in de jaren ’40 van de vorige eeuw voor het eerst uitgewerkt. Canada wijst hier ook graag op, met de bedoeling aan te tonen dat zij de oudste rechten heeft op de pool.

De Verenigde Staten zijn een ietwat vreemde eend in de bijt, omdat zij UNCLOS wel hebben ondertekend, maar nog niet hebben geratificeerd. Dit omdat de Amerikanen altijd wat bang zijn voor supranationale elementen, zoals al eerder duidelijk werd bij de problemen die zij hadden met de jurisdictie van het Internationale Strafhof in Den Haag.21 Onder UNCLOS wordt het supranationale ISA (International Seabed Authority) in het leven geroepen, wat door veel conservatieve Amerikaanse beleidsbepalers ervaren wordt als een beperking van de eigen soevereiniteit. Echter, ook in de Verenigde Staten lijkt het politieke tij te keren en wordt men zich bewust van de potentie die de Noordpool biedt. UNCLOS zal daarom zeer waarschijnlijk spoedig door de Verenigde Staten geratificeerd worden. Zodra UNCLOS daadwerkelijk geratificeerd wordt hebben ook de Verenigde Staten 10 jaar de tijd om een claim in te dienen. Ondertussen doen ze uiteraard alvast volop mee in het uiterlijke vertoon rondom de Noordpool. Noemenswaardig hier is het feit dat de Verenigde Staten Alaska in 1867 voor 7,2 miljoen dollar van de Russen hebben gekocht. Rusland zal ondertussen enorme spijt hebben van deze verkoop. Immers, wanneer Alaska nooit verkocht was, zouden de Verenigde Staten nu helemaal niet in de race zijn om de Noordpool.

Nucleaire onderzeeërs, troepenmachten, duikboten en spionagevliegtuigen op de Noordpool, wie niet beter weet zal toch vrezen voor escalatie. Hoewel het door de acties van de Arctische landen lijkt alsof allen druk bezig zijn de Noordpool te bezetten, gaat het bij het werkelijk claimen van de Noordpool vooral om een schriftelijke exercitie. De nieuwe Koude Oorlog vind niet op de Noordpool plaats, maar in New York, door verzoeken te doen aan het CLCS. Conflicten zullen daarom niet op basis van militair vertoon op het strijdveld worden uitgevochten, maar op papier, op basis van wetenschappelijk onderbouwde claims.

Deze instelling is eind mei 2008 door de Arctische staten bevestigd. In Illulissat, een plaats in Groenland, hebben de vijf landen een verklaring ondertekend waarin wordt gesteld dat alle vijf staten akkoord gaan met het toepassen van het Zeerecht op de Noordpool.22 De landen verklaren dus dat ze zich neerleggen bij de regels zoals opgesteld onder UNCLOS, bijvoorbeeld met betrekking tot het vergroten van de zone waarin olie en gas gewonnen mag worden. Hoewel het niet is gegarandeerd dat uiterlijk vertoon op de Noordpool helemaal zal verdwijnen, het blijft immers een prachtig instrument om binnenlandse politiek mee te bedrijven, is ook deze verklaring een bevestiging van het feit dat alle vijf Arctische naties de intentie hebben om conflicten over claims vreedzaam op te lossen.

Scheepvaart via de Noordpool

Naast het toegankelijk worden van olie- en gasreserves biedt een ijsvrije Noordpool nog een mogelijk om geld te verdienen, namelijk in de vorm van nieuwe zeeroutes. Er zijn twee nieuwe routes te onderscheiden, namelijk de Noordelijke Zeeweg en de Noordwest Passage. Beide routes hebben de potentie om de huidige scheepvaartpatronen grondig te herzien.

De Noordelijke Zeeweg loopt van de Noord-Atlantische Oceaan langs de Siberische kust (dus via de Noordpool) naar de (Noord) Pacifische Oceaan. Wanneer je deze route vergelijkt met de traditionele route, via het Suez- of Panamakanaal, biedt de Noordelijke Zeeweg een afstandsreductie van maar liefst 40 procent. De route over de Noordpool zou bijvoorbeeld de afstand van Rotterdam naar Yokohama (Japan) verminderen van 11200 zeemijl tot 6500 zeemijl.23 Experts verwachten dat in 2013 het ijs zo ver geslonken is dat de route goed bevaarbaar wordt in de zomermaanden.24

De Noordwest Passage loopt door de Canadese Archipel en verbindt de Atlantische en de Pacifische Oceaan. Op dit moment kunnen schepen hier nog niet langs varen zonder assistentie van ijsbrekers. Verwacht wordt echter dat in de komende 20 tot 30 jaar het ijs zodanig geslonken is dat schepen hier zonder assistentie door kunnen varen. Een reis van Londen naar Tokyo wordt dan met 3000 zeemijl verkort.25

Beide routes bieden naast een kortere transporttijd en verminderd brandstof gebruik nog andere voordelen. Van Somalische Piraten wordt bijvoorbeeld niet verwacht dat zij op de Noordpool actief zullen zijn. Verder kunnen het Panama- en Suezkanaal maar een beperkte scheepsomvang aan. De grotere schepen kunnen probleemloos door de Noordelijke routes. Verder zal het voor veel landen een opluchting zijn om niet meer afhankelijk te zijn van het Suezkanaal, zodat situaties als in 1956, toen het Suezkanaal werd afgesloten omdat er een oorlog woedde en als gevolg daarvan de olieprijs steeg, kunnen worden vermeden.

Landen zoals Rusland en Canada beweren dat bepaalde wateren waardoor deze routes lopen interne wateren zijn. Daardoor ontstaat de mogelijkheid tolgeld te heffen, zoals ook gebeurd in bijvoorbeeld in het Panama- en Suezkanaal. Canada bijvoorbeeld beroept zich op de basislijnen theorie uit UNCLOS. Bij archipelstaten zoals Canada wordt de kustlijn bepaald door de basislijn die de uiterste eilanden met elkaar verbindt. Vanaf deze lijn, zo stelt Canada, begint de territoriale zee. Dit is echter niet onomstreden. Vooral de Verenigde Staten en de Europese Unie beweren dat deze wateren internationale wateren zijn, waardoor tolheffing niet mogelijk is. Dit omdat Canada hier het recht van ‘onschuldige passage moet garanderen’.26 Canada lijkt zich hier echter niks van aan te trekken en spreekt niet langer van de Noordwest Passage, maar van Canadian Internal Waters. Het belang is groot, want de komst van de grote schepen zorgt voor nieuwe havens, voor havendiensten en voor toerisme. De route kan een uitstraling hebben op de hele regio en een belangrijke inkomstenbron worden.27

In de eerder al genoemde Illulissat-verklaring kwam de scheepvaart ook aan de orde. De vijf staten verklaren hier hun intentie om samen te werken met de Internationale Maritieme Organisatie om problemen met Arctische routes op te lossen.28 Deze ontwikkeling zorgt ervoor dat ook op dit gebied huidige en toekomstige conflicten waarschijnlijk zonder geweld op te lossen zijn.

Nederland; de Koopman en de Dominee

We hebben gezien hoe de Arctische grootmachten de Noordpool gaan verdelen. Uiteraard kan in dit kader het standpunt van Nederland niet achterblijven. Vandaar nu, als afsluiting van dit artikel, aandacht voor de Nederlandse visie op de Noordpool.

Nederland noemt het tamelijk wrang te constateren dat sommige economische activiteiten in het Noordpoolgebied slechts door klimaatverandering mogelijk worden. Toch ziet Nederland, pragmatisch als het is, ook direct mogelijkheden. De nieuwe openvallende Arctische routes bieden namelijk kansen voor de Nederlandse havens. De nieuwe noordelijke routes zullen de concurrentiepositie van bijvoorbeeld Rotterdam ten opzichte van de zuidelijker gelegen havens verbeteren. Daarom wijst Nederland er graag op dat Arctische landen het recht van onschuldige passage moeten garanderen.29

Ook op het gebied van het winnen van olie en gas is er een dubbele moraal. Eerst wordt er benadrukt dat de toenemende mogelijkheden tot winning van olie en gas een bedenkelijke oorzaak hebben, maar vervolgens wordt er gewezen op de kansen voor het Nederlandse bedrijfsleven. Nederland heeft op het gebied van offshore en gerelateerde zware maritieme technologie veel te bieden. Als voorbeeld hiervan wordt verwezen naar de “grootste Arctische bergingsoperatie ooit”, de Nederlandse berging van de Russische kernonderzeeër Koersk in de Barentszzee.

Tot slot is ook Nederland van mening dat de internationale samenwerking in het Noordpoolgebied zich moet baseren op het VN-Zeerechtverdrag UNCLOS. Nederland lijkt het hier volledig bij het rechte eind te hebben, want de toekomstige verdeling van de Noordpool wordt hoogstwaarschijnlijk vreedzaam gebaseerd op dit Zeerechtverdrag. Wanneer deze claims worden toegewezen is de Noordpool niet van één land, maar van meerder landen samen.

Copy Protected by Chetan's WP-Copyprotect.