Jaargang 41 - Nummer 1,  2007 - 2008

De uitleg van huwelijkse voorwaarden

Voor veel mensen liggen het maken en de inhoud van huwelijkse voorwaarden ver van hun bed en klinken huwelijkse voorwaarden zelfs vaak bijzonder negatief in de oren. Huwelijkse voorwaarden zien ten slotte op afwikkeling van de boedel na echtscheiding of na beëindiging van het huwelijk door het overlijden van een der partners. In dit volgende stuk zal ik ingaan op de uitleg van huwelijkse voorwaarden. Moeten de voorwaarden restrictief worden uitgelegd of zijn deze vatbaar voor wijzigingen door de rechter op grond van wijziging van omstandigheden of omdat de redelijkheid en billijkheid de rechter doet beslissen de huwelijkse voorwaarden anders uit te leggen?

Terminologie en wetgeving
Stelt men geen huwelijkse voorwaarden op, dan treedt van rechtswege het stelsel van gemeenschap van goederen in bij het voltrekken van het huwelijk, tenzij daarvan bij huwelijkse voorwaarden wordt afgeweken, art 1:93 Burgerlijk Wetboek (BW). Dit leidt tot veel problemen als het huwelijk uiteindelijk toch op de klippen loopt.
Onder huwelijkse voorwaarden wordt verstaan de overeenkomst tussen echtgenoten, waarbij de vermogensrechtelijke gevolgen van hun huwelijk worden geregeld, in afwijking van eventueel reeds eerder gemaakte huwelijkse voorwaarden of in afwijking van de algehele gemeenschap van goederen. Huwelijkse voorwaarden kunnen zowel voor als tijdens het huwelijk gemaakt worden, art 1:114 BW. Ex art 1:99 lid 1 sub d BW wordt de gemeenschap van rechtswege ontbonden door opheffing bij latere huwelijkse voorwaarden.
Onder huwelijkse voorwaarden worden slechts die overeenkomsten gerekend die afwijken van de daarvoor gegeven wettelijke regeling of van eerder gemaakte huwelijkse voorwaarden. Een echtscheidingsconvenant wordt niet aangemerkt als een overeenkomst van huwelijkse voorwaarden , een echtscheidingsconvenant is een overeenkomst waarbij partijen de gevolgen van hun echtscheiding regelen.
Het maken van huwelijkse voorwaarden is aan vorm gebonden en moet op straffe van nietigheid bij notariële akte worden aangegaan, art 1:115 BW. Het bepalen van de inhoud van huwelijkse voorwaarden is in beginsel vormvrij, mits niet strijdig met:
– dwingende bepalingen van wet, goede zeden, openbare orde, art 1:121 lid 1 BW;
– overige door de wet gestelde beperkingen, met name de leden 2 en 3 van 1:121 BW.
Huwelijkse voorwaarden kunnen, voor wat betreft hun externe werking, niet onder voorwaarde of tijdsbepaling worden gemaakt, met uitzondering van hetgeen is bepaald in art.1:120 lid 1 BW.
Worden huwelijkse voorwaarden tijdens het huwelijk gemaakt of gewijzigd, dan stelt de wet de eis van goedkeuring door de rechtbank. De echtgenoten moeten dan een verzoekschrift indienen vergezeld van een ontwerp van de notariële akte, art. 1:119 lid 1 BW. Het verzoekschrift kan zonder tussenkomst van de procureur worden ingediend. Sanctie op het niet vragen van rechterlijke goedkeuring is absolute nietigheid.

Jurisprudentie
Bij de uitleg van huwelijkse voorwaarden is het Haviltex criterium van toepassing. Hierbij komt het aan op de zin die de partijen in de gegeven omstandigheden over en weer redelijkerwijs aan de bepalingen van de huwelijkse voorwaarden mochten toekennen en op hetgeen zij te dien aanzien redelijkerwijs van elkaar mochten verwachten. Dit werd bepaald in de uitspraak van de Hoge Raad in het Haviltex arrest . Hieruit vloeit voort dat het voor de uitleg van de huwelijkse voorwaarden niet genoeg is om alleen naar de taalkundige betekenis van de tekst te kijken, maar dat ook de omstandigheden van het geval en de verwachtingen van de partijen daarbij een rol spelen.

De Hoge Raad deed in het arrest Kriek/Smit  een belangrijke uitspraak over de manier waarop met de uitleg van huwelijkse voorwaarden moet worden omgegaan. In dit arrest ging het om de vraag hoe men de huwelijkse voorwaarden uit moet leggen in het geval van vermogensverschuivingen tussen echtgenoten tijdens het huwelijk. Het is bij vermogensverschuivingen binnen het huwelijk vaak de vraag van wat voor soort rechtshandeling er sprake is. Gaat het om een schenking, om een verplichting uit moraal/fatsoen of bijvoorbeeld om een verplichting voortkomende uit de opgemaakte huwelijkse voorwaarden?   Over het algemeen mag worden aangenomen dat een vermogensverschuiving tussen echtgenoten leidt tot een vorderingsrecht. De vraag is echter hoe dit vorderingsrecht moet worden beoordeeld. Vooral indien het gaat om goederen die niet bestemd zijn om te verbruiken, kan er een probleem ontstaan. In het hierboven reeds genoemde arrest Kriek/Smit nuanceerde de Hoge Raad dit vorderingsrecht enigszins. De Hoge Raad bepaalde hier dat over de waardestijgingen van (in dit geval) het onroerend goed (waar ook geld van de vrouw in zat) bij echtscheiding, een correctievergoeding door de man moest worden betaald, bovenop de nominale waarde van de vordering.
In een nieuw wetsvoorstel inzake deze materie (nr. 28867) staat dat indien er geen afspraken gemaakt zijn over de vergoeding, deze evenredig is aan de opbrengst. De partner die vermogen verschaft participeert dus in economisch opzicht. Dit geldt alleen indien er geen afspraken zijn gemaakt; het gaat om regelend recht. Het is dus mogelijk om van deze wettelijke regeling af te wijken. We zien hier dat het wetsvoorstel de lijn van de Hoge Raad volgt, en zelfs nog iets verder gaat.

Literatuur
In de literatuur is veel gezegd en geschreven over de uitleg van huwelijkse voorwaarden. Hieronder volgt een korte samenvatting van enkele bespiegelingen hierover.
Van Mourik zegt over de uitleg van huwelijkse voorwaarden: “Vóór de echtscheiding (of het overlijden van één der echtgenoten) kunnen de eisen van redelijkheid en billijkheid leiden tot het ontstaan van vorderingen van de ene gewezen echtgenoot op de andere, indien de door overeenkomst van huwelijkse voorwaarden in het leven geroepen rechtsverhouding heeft geleid tot gevolgen, die naar dezelfde maatstaven van redelijkheid en billijkheid geacht moeten worden, door die ene echtgenoot niet te zijn gewild.”
Halverwege de 20e eeuw trouwden mensen vaak in koude uitsluiting, oftewel uitsluiting van iedere gemeenschap van goederen. Er werd weinig gebruik gemaakt van verrekenbedingen. De vermogensrechtelijke positie van de vrouw stond maatschappelijk gezien erg zwak. De vrouw was handelingsonbekwaam en haar invloed op het maken van huwelijkse voorwaarden was ook erg beperkt. Echtscheiding kwam nog nauwelijks voor. Later werden echtscheidingen een steeds meer voorkomend verschijnsel. Wanneer het uiteindelijk toch tot echtscheiding kwam, was de vermogensrechtelijke positie van de vrouw zo zwak vanwege hun koude uitsluiting, dat het enige inkomen waar ze nog recht op had alimentatie was. Het gedurende het huwelijk opgebouwde vermogen kwam eigenlijk geheel ten goede aan de man .
Van belang is verder dat het stelsel van koude uitsluiting het perspectief opende om goederen op naam van de vrouw te zetten. Hiermee hoopte men te bereiken dat na bijvoorbeeld een faillissement van de man, de betrokken goederen buiten het bereik van diens schuldeisers bleef. Later is hier in de zaak modehuis Nolly  juridisch orde op zaken gesteld.
Redelijkheid en billijkheid vormen tegenwoordig een aanvullende bron voor verbintenissen. Een overeenkomst heeft niet alleen de door partijen overeengekomen rechtsgevolgen, maar ook die welke, naar de aard van de overeenkomst uit de wet, de gewoonte of de eisen van redelijkheid en billijkheid voortvloeien, art 6:248 BW. De redelijkheid en billijkheid kunnen invloed hebben op de uitleg van de huwelijkse voorwaarden maar ook op de rechtsverhouding tussen partners en hun huwelijksrechtelijk gekozen regime .

Redelijkheid & Billijkheid
Het aangaan van huwelijkse voorwaarden staande huwelijk werd mogelijk op 1 januari 1957 (lex van Oven). Dit viel samen met de opheffing van de handelingsonbekwaamheid van de gehuwde vrouw. Hierdoor kon het regime dat van toepassing was op een boedel worden aangepast aan eventueel gewijzigde omstandigheden binnen een huwelijk.

Van Mourik schreef een artikel over de waarde van redelijkheid en billijkheid met betrekking tot huwelijkse voorwaarden. Voor het nieuwe – en mogelijk reeds voor het huidige – recht rijst de vraag of een overeenkomst van huwelijkse voorwaarden vatbaar is voor wijziging door de rechter (al dan niet met terugwerkende kracht), op grond van wijziging van omstandheden welke van dien aard is dat één van de partijen naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid ongewijzigde instandhouding van de overeenkomst niet mag verwachten.
Er kan onderscheid worden gemaakt of de redelijkheid en billijkheid zich gedurende of na het huwelijk doen gelden. Bij echtscheiding is er sprake van een zeer gewichtige situatie zodat de redelijkheid en billijkheid zich sterk zullen doen gelden.
Pleysier is één van de personen die reageerde op het artikel van Van Mourik. Hij is het oneens met de stelling van Van Mourik.
Hij is het niet eens met van Mourik dat bij een zogenaamde koude uitsluiting de redelijkheid en de billijkheid de rechtsverhouding tussen (gewezen) echtelieden bepaalt.  Volgens hem is dit niet nodig, omdat hiervoor juist de alimentatieregeling van kracht is.
Pleysier is niet van mening dat de redelijkheid en billijkheid zijn weerslag moet vinden in de uitleg van de huwelijkse voorwaarden. Hij zegt dat mensen goed moeten weten wat ze tekenen, en dat ze hier ook aan gebonden zijn, ook na het huwelijk. Hij erkent wel dat de (voorlichtende) rol van de notaris hier erg belangrijk is. Volgens Pleysier geldt: ‘Augen auf, Kauf ist Kauf’, en dient deze stelling analoog te worden toegepast.
Pleysier erkent dat er soms gevallen zijn dat men de behoefte krijgt de scheidende huishoudelijke echtgenoot bij een koude uitsluiting te hulp te komen. Dit zou dan niet moeten gebeuren door (gedeeltelijke) ontbinding van de huwelijkse voorwaarden omdat dit technisch niet gewenst is. De uitleg van de akte en de bewijslastverdeling zijn wel instrumenten die gebruikt kunnen worden door de rechter.
Bij huwelijkse voorwaarden moet zoveel mogelijk geïnterpreteerd worden naar datgene wat in de huwelijkse voorwaarden staat, dit is namelijk het systeem waarvoor beide echtelieden hebben gekozen. Er is destijds niet voor niets voor gekozen om de wettelijke standaardbepalingen buiten toepassing te laten.
De taak voor de rechter wordt onmogelijk als hij moet beoordelen wat redelijk en billijk is voor beide echtgenoten. Het is moeilijk inschatbaar wat de ander voor vermogen gehad zou hebben als deze niet in het huwelijk was getreden onder deze voorwaarden. Van Mourik reageert hierop door te stellen dat mededogen met de rechter geen reden kan zijn de rechtvaardigheid op te heffen.

Conclusie
Kortom, de meningen zijn nogal verdeeld. Aan de ene kant zijn er mensen die vinden dat huwelijkse voorwaarden restrictief moeten worden uitgelegd. De huwelijkse voorwaarden zijn ten slotte met het oog op een bepaald rechtsgevolg opgesteld en dienen ook naar dit rechtsgevolg te worden uitgelegd. Aan de andere kant bestaat er een groep die van mening is dat huwelijkse voorwaarden ruimer moeten worden uitgelegd aan de hand van redelijkheid en billijkheid, omdat de omstandigheden tijdens een huwelijk ook kunnen veranderen of omdat er misschien sprake is van een onbillijke andere situatie. Het kan dan zijn dat er bepaalde onderdelen van de huwelijkse voorwaarden buiten toepassing gelaten zullen worden. De invoering van het nieuwe wetsvoorstel nr 28867 en de uitleg van de rechter in de jurisprudentie zullen uitwijzen welke weg bewandeld gaat worden. Wel lijkt er in het bijzonder een belangrijke taak aan de notaris te zijn weggelegd. Bij de notaris ligt de taak om de partijen die in het huwelijksbootje zullen stappen een goed systeem met elkaar te laten afspreken. Ze moeten zich terdege bewust zijn van de inhoud van hun huwelijkse voorwaarden. Naar mijn mening zouden meer mensen huwelijkse voorwaarden op moeten stellen bij het aangaan van een huwelijk. Vaak wordt er te luchtig over gedacht en worden er totaal geen afspraken gemaakt. Ook bij huwelijken in gemeenschap van goederen zal voor de rechter misschien een belangrijke taak zijn weggelegd om de boedel te verdelen. Voorlopig lijkt deze discussie nog wel voort te duren.

Leave a Reply

Copy Protected by Chetan's WP-Copyprotect.