Erven zonder financiële zorgen

  • -

Erven zonder financiële zorgen

Marjelle van ’t Ende

Erven zonder financiële zorgen? (1)

De Wet bescherming erfgenamen tegen onverwachte schulden

Jaarlijks vallen in Nederland zo’n 140.000 nalatenschappen open met een totale waarde van ongeveer 10 miljard euro. In 2009 is door overledenen ongeveer 12 miljard euro aan vermogen nagelaten (2). Een erfgenaam heeft drie mogelijkheden, blijkt uit artikel 4:190 Burgerlijk Wetboek (hierna: BW). Hij kan de nalatenschap aanvaarden, verwerpen of aanvaarden onder het voorrecht van boedelbeschrijving (hierna: beneficiair aanvaarden). Als een erfgenaam de erfenis zuiver aanvaardt, wordt hij op grond van artikel 4:182 BW met zijn privevermogen aansprakelijk. Dit geldt ook voor schulden waar hij van tevoren geen wetenschap van had. Staatssecretaris Teeven (Veiligheid en Justitie) wil deze erfgenamen bescherming bieden. Op 5 februari 2014 heeft hij daartoe een wetsvoorstel ingediend, namelijk de ‘Wet bescherming erfgenamen tegen onverwachte schulden (3). In uitzonderlijke situaties kan de erfgenaam dan, als hij zuiver aanvaard heeft, ontheffing vragen van de verplichting om onverwachte schulden met privevermogen te moeten voldoen.

1. Huidige systeem
Een erfgenaam die zuiver aanvaardt, krijgt automatisch alle goederen en schulden van de erflater. Dat betekent dat hij van rechtswege schuldenaar wordt van de schulden van de erflater (artikel 4:182 BW). Dat heeft tot gevolg dat hij met zijn eigen vermogen aansprakelijk is als het saldo van de nalatenschap negatief is. Het belangrijkste rechtsgevolg van zuivere aanvaarding is dat de erfgenaam verplicht is de schulden van de nalatenschap ten laste van zijn gehele vermogen te voldoen. Dus ook ten laste van zijn privevermogen, als blijkt dat zijn erfdeel onvoldoende is om de schulden te betalen. Verwerping heeft als belangrijkste rechtsgevolg dat de erfgenaam het recht op de goederen van de nalatenschap verliest, waarbij hij gelijktijdig ook wordt verlost van de verplichting om de schulden van de nalatenschap te voldoen. Een erfgenaam die de nalatenschap beneficiair aanvaardt, voorkomt dat de schulden van de nalatenschap uit zijn privevermogen moeten worden voldaan. De  nalatenschap vormt in dat geval een afgescheiden vermogen en moet volgens de regels van de wettelijke vereffening (Boek 4, Titel 6, Afdeling 3 BW) worden afgewikkeld. Dit komt erop neer dat eerst alle schulden moeten worden voldaan en dat daarna de overgebleven baten van de nalatenschap kunnen worden verdeeld onder de erfgenamen. In geval van een negatieve nalatenschap of bij twijfel of er na betaling van alle schulden er positief vermogen overblijft, doet de erfgenaam er goed aan beneficiair te aanvaarden. Hij voorkomt hiermee dat schuldeisers van de nalatenschap zich kunnen verhalen op zijn privévermogen (4).

De keuze die een erfgenaam voor zuivere aanvaarding, beneficiaire aanvaarding of verwerping maakt, is in beginsel onomkeerbaar (artikel 4:190 lid 4 BW). Voorafgaand aan het uitbrengen van hun keuze hebben de erfgenamen een termijn van drie maanden om zich te beraden (artikel 4:185 BW). Binnen deze termijn kunnen eventuele schuldeisers zich niet verhalen op de nalatenschap. Beneficiaire aanvaarding en verwerping vinden plaats door het afleggen van een verklaring bij de griffie van de rechtbank. Zuivere aanvaarding kan uitdrukkelijk plaatsvinden doordat de erfgenaam een verklaring bij de griffie van de rechtbank aflegt of doordat hij zich gedraagt als een zuiver aanvaard hebbende erfgenaam (artikel 4:192 lid 1 BW). Het recht om een nalatenschap te  aanvaarden kan niet verjaren. De kantonrechter kan wel op verzoek van een belanghebbende, nadat de termijn voor beraad is verlopen, een termijn stellen waarin de erfgenaam zijn keuze moet maken (artikel 4:192 lid 2 BW). Als deze termijn is verlopen zonder dat de erfgenaam actie heeft ondernomen dan wordt hij geacht de nalatenschap zuiver te aanvaarden (artikel 4:192 lid 3 BW). Wanneer een of meer mede-erfgenamen beneficiair aanvaarden, wordt de erfgenaam die nog geen keuze heeft uitgebracht, geacht ook beneficiair te aanvaarden, tenzij hij alsnog zuiver aanvaardt of verwerpt. Dat kan binnen drie maanden nadat hij van de beneficiaire aanvaarding kennis heeft gekregen of binnen de termijn die de kantonrechter aan hem heeft gesteld (artikel 4:192 lid 4 BW). Door zuivere aanvaarding verliest de erfgenaam de bevoegdheid om beneficiair te aanvaarden. Artikel 4:194 BW biedt hier in bepaalde gevallen enkele uitzonderingen op. Deze zullen later in dit artikel worden besproken (5).

2. Zuivere aanvaarding en schulden
In artikel 4:192 lid 1 BW is opgenomen dat een erfenis zuiver aanvaard wordt als de erfgenaam zich ondubbelzinnig en zonder voorbehoud als een zuiver aanvaard hebbende erfgenaam gedraagt. In de lagere rechtspraak is dat begrip ingevuld (6). De minister stelde in de memorie van antwoord dat een erfgenaam die zich beperkt tot daden van beheer zijn keuzemogelijkheid niet verspeelt (7). De erfgenaam aanvaardt de erfenis wel als hij ‘als heer en meester’ over de goederen van de nalatenschap beschikt of anderszins aan de schuldeisers van de nalatenschap doet blijken dat hij de schulden der nalatenschap geheel voor zijn rekening neemt. Dit houdt een risico voor de erfgenamen in omdat door het verrichten van bepaalde gedragingen de zuivere aanvaarding het gevolg kan zijn. Erfgenamen kunnen zonder zich daar bewust van te zijn een erfenis zuiver aanvaarden. Een erfgenaam zal niet altijd beseffen wat de consequenties zijn van zijn gedragingen. Ook als zijn wil niet op zuivere aanvaarding is gericht, kan de erfgenaam door feitelijk handelen zuiver aanvaarden (8). De gemiddelde erfgenaam zal zonder notariële bijstand niet altijd op de hoogte zijn van de daden die hij wel en niet mag verrichten. Zo kan hij zonder het te weten de erfenis zuiver aanvaarden zonder dat dit zijn bedoeling is. Dit wordt problematisch als de erfgenaam een nalatenschap aanvaardt waarin de lasten de baten blijken te overtreffen. Soms blijken er ook schulden in de nalatenschap aanwezig te zijn waarvan de erfgenamen geen wetenschap hadden. Het wordt door erfgenamen als  onrechtvaardig ervaren dat ze een voor hen onbekende schuld ‘zomaar’ kunnen erven.

Er zijn steeds meer erfenissen met schulden waardoor er inmiddels vaker beneficiair wordt aanvaard. Dit blijkt uit een enquête van de NOS en Netwerk Notarissen. Volgens het rapport ‘Erven zonder financiële zorgen?!’ is in 2012 sprake van een stijging ten opzichte van 2011 van het aantal geweigerde erfenissen met 15,6% naar een totaal van 2.944 en een stijging van het aantal beneficiaire aanvaardingen met 13,4% naar een totaal van 7.170. In 2011 was ook al sprake van een stijging van het aantal geweigerde erfenissen ten opzichte van 2010 met 5,2% (2.422) en beneficiaire aanvaardingen met 9,7% (5.765) (9). In 2012 verschenen in verschillende media (o.a. de Volkskrant, Trouw, de Telegraaf en de NOS) artikelen over erfgenamen die een negatieve nalatenschap zuiver aanvaard hebben (10). Daardoor werden ze ingevolge artikel 4:182 BW met hun privévermogen aansprakelijk voor schulden, zonder dat ze hier van tevoren bewust van waren. Ook in de politiek is het erven van schulden onderwerp van discussie geworden. Tweede Kamerleden hebben kritische vragen gesteld over het rechtvaardigheidsgehalte van de in de media naar voren gebrachte gang van

Zaken (11). Daarbij refereren zij aan het rapport ‘Erven zonder financiële zorgen?! ´. In dit rapport wordt gesteld dat een erfgenaam die door zuivere aanvaarding met een onbekende schuld te maken krijgt hiertegen beschermd dient te worden, als hem niets valt aan te rekenen (12).

3. Wetsvoorstel ‘Wet bescherming erfgenamen tegen onverwachte schulden’
Staatssecretaris Teeven heeft naar aanleiding van de besproken problematiek gezegd dat hij de wet wil laten aanpassen. Op 5 februari 2014 heeft hij daartoe een wetsvoorstel gemaakt, namelijk de al aangehaalde‘Wet bescherming erfgenamen tegen onverwachte schulden’. Daarin wordt voorgesteld een nieuw wetsartikel toe te voegen aan Titel 6 van boek 4 BW. In dit nieuwe artikel 194a wordt in uitzonderlijke situaties een erfgenaam de mogelijkheid geboden om zijn privévermogen te beschermen tegen een schuld van de nalatenschap. Het eerste uitgangspunt daarbij is dat de erfgenaam de schuld op het moment van zuivere aanvaarding van de nalatenschap niet kende en ook niet behoorde te kennen. Het tweede uitgangspunt is dat de erfgenaam geheel of gedeeltelijk door de kantonrechter kan worden ontheven van de verplichting om de schuld uit eigen zak te moeten betalen. Dit dient binnen drie maanden na de ontdekking van die schuld te gebeuren. De kantonrechter stelt dan vast of en in hoeverre redelijkerwijs niet van de erfgenaam kan worden gevergd dat hij deze schuld uit zijn overige vermogen voldoet.

3.1 Aansluiting
Deze uitgangspunten zijn in overeenstemming met andere beschermingsbepalingen die de wet kent. De minister wijst in dit verband op artikel 4:194 BW, op grond waarvan een erfgenaam wordt beschermd tegen een hem onbekend testament van de erflater. Met behulp van artikel 4:194, eerste lid, BW kan de erfgenaam voorkomen dat een hem later bekend testament tot gevolg heeft dat hij in een financieel nadeliger situatie komt. Zo zou uit een hem nog niet eerder bekend testament kunnen blijken dat op hem de verplichting rust om bepaalde legaten en lasten uit zijn erfdeel te voldoen of dat zijn erfdeel kleiner is, doordat er nog een erfgenaam is benoemd. Dit kan tot gevolg hebben dat een erfgenaam de op hem rustende schulden van de nalatenschap niet meer uit zijn erfdeel kan voldoen. Als de erfgenaam zuiver heeft aanvaard, moet hij dit tekort met zijn eigen vermogen bijpassen. Artikel 4:194 BW biedt de erfgenaam de mogelijkheid om alsnog beneficiair te aanvaarden. Hij moet hiervoor binnen drie maanden na ontdekking van het voor hem nadelige testament machtiging vragen aan de kantonrechter. De beneficiaire aanvaarding heeft tot gevolg dat de erfgenaam niet met zijn privevermogen aansprakelijk wordt voor het tekort dat is ontstaan als gevolg van de inhoud van het eerder onbekende testament. De gedachte achter de beschermingsbepaling uit artikel 4:194 BW was dat als de erfgenaam op het moment van het aanvaarden van de nalatenschap op de hoogte zou zijn geweest van de inhoud van het testament, hij deze waarschijnlijk niet zuiver zou hebben aanvaard. De onbekendheid met het testament is de erfgenaam niet aan te rekenen, zodat het redelijk is om hem alsnog de mogelijkheid te geven om de nalatenschap beneficiair te aanvaarden (13). Dit wetsvoorstel sluit aan bij deze gedachte.

In de huidige rechtspraak zijn er al voorbeelden van schulden waarvan de rechter oordeelde dat de aansprakelijkheid van een erfgenaam moest worden beperkt, omdat de erfgenaam die schuld redelijkerwijs niet kon kennen. In de memorie van toelichting wordt het vonnis van de Kantonrechter Roermond van 1 februari 2013 genoemd (14). In deze zaak waren er vijf erfgenamen (hierna: de erven X) die de erfenis van hun moeder zuiver aanvaarden. Deze erfenis was nog belast met vorderingen van de kinderen van hun stiefvader. Deze kinderen (hierna: de erven Y) hebben de nalatenschap wel beneficiair aanvaard. Als erfgenamen dienden de erven X deze vorderingen aan de erven Y te voldoen. Omdat de nalatenschap hiervoor niet toereikend was waren ze verplicht uit hun eigen vermogen bij te leggen. De kantonrechter verleende op basis van de redelijkheid en billijkheid – en niet op grond van artikel 4:194 BW- aan de erven X een machtiging om alsnog beneficiair te aanvaarden.

Een ander voorbeeld is de uitspraak van de bestuursrechter Roermond van 24 november 2011 (15). In deze zaak oordeelde de rechter dat door de te late vaststelling van de eigen bijdrage op grond van de Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten de erfgenamen hebben afgezien van het beneficiair aanvaarden van de erfenis. De erfgenamen waren op het moment van zuivere aanvaarding van de nalatenschap niet op de hoogte en konden redelijkerwijs ook niet op de hoogte zijn van de verschuldigde eigen bijdrage. De rechter oordeelde dat het nalatig handelen – het niet tijdig een factuur sturen voor de eigen bijdrage – niet voor rekening en risico van de erfgenamen diende te komen. Bij dit oordeel werd meegewogen dat in het geval de erfgenamen de erfenis beneficiair hadden aanvaard, er geen gelden meer beschikbaar zouden zijn geweest voor het betalen van de verschuldigde eigen bijdrage en dat deze dan zou zijn kwijtgescholden.

3.2 ‘Onverwachte schuld’
De bescherming van het voorgestelde artikel 4:194a BW kan alleen worden ingeroepen voor onverwachte schulden. Een onverwachte schuld is een schuld die de erfgenaam niet kende en evenmin behoorde te kennen op het moment dat hij de nalatenschap zuiver aanvaardde. Met de woorden ‘kende en behoren te kennen’ wordt verwezen naar het begrip goede trouw in het Burgerlijk Wetboek (artikel 3:11 BW). Bij de invulling van hetgeen een erfgenaam ‘behoorde te kennen’, gaat het erom wat hij redelijkerwijze had kunnen weten. In ieder geval wordt van een erfgenaam verwacht dat hij heeft onderzocht waaruit de nalatenschap bestaat. Op grond van de wet rust op hem de verplichting om de nalatenschap af te wikkelen. Onderdeel van de afwikkeling is het betalen van alle schulden. Om deze te kunnen betalen, zal hij de administratie van de erflater moeten hebben geraadpleegd om zo te achterhalen welke schulden er zijn. Van schulden die uit de administratie van de erflater blijken (zoals hypotheekschulden, onbetaalde facturen en belastingschulden) wordt in beginsel aangenomen dat een erfgenaam deze kende dan wel behoorde te kennen. De meeste schulden van de erflater zullen dus niet als een onverwachte schuld kunnen worden aangemerkt. Slechts in uitzonderingssituaties zal sprake zijn van een schuld waarvan gezegd kan worden dat een erfgenaam deze redelijkerwijs niet kon kennen. Enkele voorbeelden van schulden waarvan in de rechtspraak is aangenomen dat een erfgenaam deze niet kende en evenmin behoorde te kennen zijn legitieme vorderingen op een vooroverleden (stief) ouder en een te laat gevorderde eigen bijdrage AWBZ. Daarnaast kan gedacht worden aan vorderingen uit onrechtmatige daad (16). Hoe de aansprakelijkheid van erfgenamen voor door de door overledene onterecht ontvangen toeslagen is geregeld is nog niet duidelijk. Erfgenamen kunnen niet zien of de overledene toeslagen (zoals huur- en zorgtoeslag) wellicht onterecht heeft ontvangen. Zij kunnen dan later geconfronteerd worden met een hoge nota van de Belastingdienst voor onterecht ontvangen toeslagen (17).

4. Tot slot
De staatssecretaris komt met het wetsvoorstel de erfgenaam die de nalatenschap zuiver heeft aanvaard te hulp. In geval van onverwachte schulden van de erflater wordt de erfgenaam beschermd. Dit wetsvoorstel sluit naar verwachting goed aan bij de bestaande wetgeving en jurisprudentie op dit gebied. De reacties van (de meeste) beroepsverenigingen en andere partijen zijn op moment van schrijven nog onbekend: de door de minister geopende internetconsultatie sluit op 6 mei 2014. Maar nu al is duidelijk dat het nieuwe wetsvoorstel ook vragen oproept.

Noten
                                                                                                                                                

1 Titel ontleend aan het rapport ‘Erven zonder financiële zorgen?!’ Een verkenning naar meer bescherming van erfgenamendoor een kleine ingreep in het erfrecht, Centrum voor Notarieel Recht van de Radboud Universiteit Nijmegen en Netwerk Notarissen, oktober 2012. Netwerk Notarissen is een landelijke samenwerkingsverband van ongeveer 150 notariskantoren.

2 ‘Ruim 12 miljard euro aan nalatenschappen’, www.cbs.nl, 16 mei 2011.

3 Voluit: Wijziging van Boek 4 van het Burgerlijk Wetboek om in uitzonderlijke situaties erfgenamen de mogelijkheid te geven, ontheffing te vragen van de verplichting om onverwachte schulden met privévermogen te moeten voldoen.

4 MvT. bij de Wet bescherming erfgenamen tegen onverwachte schulden, p. 4.

5 Voor het schrijven van deze paragraaf zijn verscheiden handboeken geraadpleegd: G. van der Burght en E.W.J. Ebben, Het Nederlands burgerlijk recht deel 5 (Pitlo), Erfrecht, Deventer: Kluwer 2004, p.

390-395; L.C.A. Verstappen, ‘Aanvaarding en verwerping’, in: M.J.A. van Mourik (red.) e.a., Handboek Erfrecht,

Deventer: Kluwer 2011, p. 450-456; Mr. C. Asser’s Handleiding tot de beoefening van het Nederlands Burgerlijk Recht. 4*. Erfrecht en schenking, Deventer: Kluwer 2009, p. 560 e.v.

6 Zie voor een helder overzicht het rapport‘Erven zonder financiële zorgen?!’ Een verkenning naar meer bescherming van erfgenamen door een kleine ingreep in het erfrecht, Centrum voor Notarieel Recht van de Radboud Universiteit Nijmegen en Netwerk Notarissen, oktober 2012, p. 30.

7 MvA II, Parl. Gesch. Boek 4, p. 933-934.

8 Kamerstukken II 1964/65, 3 771, nr. 8, p. 38 (Verslag mondeling overleg).

9 Rapport ‘Erven zonder financiële zorgen?!’ Een verkenning naar meer bescherming van erfgenamen door een kleine ingreep in het erfrecht, Centrum voor Notarieel Recht van de Radboud Universiteit Nijmegen en Netwerk Notarissen, oktober 2012, p. 42 e.v.

10 Het rapport verwijst naar NOS journaal 28 april 2012 (‘Erven van een woning die na een jaar nog niet verkocht was’) en Telegraaf 22 augustus 2012 (‘Erven door een student van een belastingschuld van haar overleden moeder’).

11 ‘Beantwoording Kamervragen over problemen bij het zuiver aanvaarden van een nalatenschap’ d.d. 26 september 2012 (vragen van de Kamerleden Omtzigt en Van Toorenburg (beiden CDA) aan de

staatssecretaris van Financiën en de minister van Veiligheid en Justitie), nr. 306401, via

www.rijksoverheid.nl.

12 Rapport Erven zonder financiële zorgen?! Een verkenning naar meer bescherming van erfgenamen door een kleine ingreepin het erfrecht, Centrum voor Notarieel Recht van de Radboud Universiteit Nijmegen en Netwerk Notarissen, oktober2012.

13 MvT bij de Wet bescherming erfgenamen tegen onverwachte schulden, p. 2-3.

14 Ktr. Roermond 1 februari 2013, LJN: BZ0690. Ook wordt verwezen naar Ktr. Assen 19 oktober 2010, nr. 295357/EK VERZ 10-10180.

15 Rb. Roermond 24 november 2011 LJN: BU6290.

16 MvT bij de Wet bescherming erfgenamen tegen onverwachte schulden, p. 4-5.

17 Aldus L. van der Geld, juridisch directeur van Netwerk Notarissen in het artikel ‘Staatssecretaris Teeven maakt wet n.a.v. rapport Netwerk Notarissen en Radboud Universiteit. Betere bescherming tegen schulderfenissen’, te raadplegen via www.netwerknotarissen.nl


Archief

Zoeken

Copy Protected by Chetan's WP-Copyprotect.