Jaargang 44 - Nummer 3

Gevangeniseiland Bastøy: een alternatief voor de gesloten gevangenis?

Door Nikki Koops

Een idyllisch eilandje aan de kust van Noorwegen. Mannen zijn de hele dag druk bezig met allerlei werkzaamheden. Ze kappen bomen om er vervolgens in de houtzagerij een vakantiehuisje van te bouwen. Ze verzorgen de dieren, zoals koeien en schapen, om ze later op de markt te verkopen. Ze zwemmen in de zee of spelen een potje voetbal. Dit is de dagelijkse werkelijkheid op gevangeniseiland Bastøy. De filosofie van het gevangenisbeleid is gebaseerd op de gedachten van Bear Heart, een indiaanse spiritueel leider: ‘Behandel je een mens als een beest, dan wordt het een beest. Behandel je een mens als een crimineel, dan wordt het een crimineel. Behandel je een mens als een mens, dan wordt het een mens.’[1] Gelet op de schreeuw om strengere en zwaardere straffen van de samenleving en de politiek, is het goed om ook eens te kijken naar een mogelijk alternatief voor de gesloten gevangenis.

De gevangenis

De gevangenis bevindt zich op het gelijknamige eiland Bastøy dichtbij Oslo en is onderdeel van de Horton gemeenschap.[2] De gevangenis omvat het hele eiland, hoewel het noordelijke deel de status heeft van een recreatiegebied. De gevangenis fungeert tevens als een aparte kleine gemeenschap met overige gebouwen, wegen, landbouwgrond en bos. Verder zijn er op het eiland ook winkels, een kerk, bibliotheken en faciliteiten voor gezondheidszorg. Uit de documentaire van Michiel Kapteijns, die hij maakte over Bastøy[3], komt goed naar voren dat de gevangenen elk een aparte functie hebben in deze gemeenschap. Door deze aanpak leren ze niet alleen om weer voor zichzelf te zorgen, maar ook voor anderen. Dit is een groot verschil met het leven in een gesloten gevangenis.

Het beleid wordt uitgevoerd vanuit ecologische waarden en begrippen. Dit betekent ten eerste dat de landbouw biologisch is, dat alle afval verwerkt wordt en dat er een constante focus is op het minimaliseren van de uitstoot van CO2. Maar de menselijke ecologische gedachte is veel meer dan dit. Menselijke Ecologie is de studie van relaties tussen mens en natuur, alles nauw met elkaar verbonden in een web van interactie.[4] Het richt zich ook op de manier waarop mensen elkaar en de natuur beïnvloeden. Deze gedachte wordt in Bastøy toegepast door de medewerkers, doordat zij  gefocust zijn op relaties met en tussen de gevangenen en respect hebben voor elkaar. Maar daarnaast hebben zij ook respect voor het gebruik en beheer van het milieu. Dit zijn belangrijke waarden die in de gevangenis en binnen de gemeenschap worden gewaarborgd.

De meeste gevangenissen in Noorwegen hebben hetzelfde beleid, maar verschillen van Bastøy door een andere uitvoering. Een belangrijk beginsel dat hiermee verbonden is, is het normaliteitsbeginsel. Dit beginsel houdt in dat het leven in de gevangenis op een zo groot mogelijke manier moet lijken op het ‘normale’ leven. De aard van het gebouw bepaalt natuurlijk in grote mate hoe ver dit beginsel kan worden doorgevoerd. Het is vanzelfsprekend dat het leven op Bastøy meer lijkt op het ‘normale’ leven, dan het leven in een gesloten gevangenis. Het algemene gevangenissysteem gaat uit van sobere opsluiting, dit in tegenstelling tot het systeem op Bastøy. Het kent een regime dat gedetineerden bijna geen bewegingsvrijheid laat. Uit de hoge recidivecijfers trok Noorwegen echter de conclusie dat een andere aanpak wellicht meer vruchten zou afwerpen. Die aanpak lijkt te werken: van de gedetineerden op Bastøy recidiveert slechts dertig procent. Het percentage in de rest van West-Europa ligt tussen de zestig en zeventig.[5]

Er zijn grote verschillen tussen de gesloten gevangenis en Bastøy. Eén van de gedetineerden uit de documentaire geeft aan dat je in een gesloten zetting geen sociaal leven hebt, je leeft alleen op jezelf. Het lijkt niet op het ‘echte leven’, het leven in de samenleving. Tevens heb je alleen maar, naar zijn zeggen, ‘domme’ dingen te doen zoals kaarten. Je bent niet bezig met werkzaamheden die  later van toepassing kunnen zijn in de samenleving. Alles wat je doet is om de tijd te doden, om dichterbij dat punt te komen dat je weer vrij bent. In Bastøy daarentegen leef je samen met anderen in een huis. Je bent daarom ook verplicht om te socialiseren. Bovendien doe je goede werkervaring op die later van pas kan zijn bij het vinden van een baan. Er zijn geen tralies en geen gesloten deuren, je hebt daarom ook meer keuzevrijheid. Hoe je met die keuze om gaat is je eigen verantwoordelijkheid; zo leren de gevangen weer om de juiste keuzes voor zichzelf te maken. In een gesloten gevangenis hoef je niet na te denken, daar wordt voor je gedacht.

De gevangenen

Bastøy heeft op dit moment 115 gevangenen. De meeste van die 115 hebben eerst in gesloten gevangenissen gezeten. Sommige zijn rechtstreeks in Bastøy geplaatst. Het is een gevangenis voor veroordeelden die een lange termijn moeten uitzitten. De gemiddelde straf is ongeveer 5 jaar en de gemiddelde leeftijd is net onder de 40 jaar.[6] De gevangenen vormen een doorsnee van de Noorse gevangenispopulatie: er zitten zedendelinquenten, drugshandelaren, fraudeurs, maar ook moordenaars. Officieel weten de gevangenen niet van elkaar waarvoor ze zijn veroordeeld, maar in werkelijkheid weten ze het van iedereen. Dit komt in de documentaire ook duidelijk naar voren, één van de gevangenen geeft daarin aan dat als hij in een gesloten gevangenis met een zedendelinquent had gezeten, hij hem had doodgeslagen. Op Bastøy heeft hij nog nooit met zo iemand in een huis gewoond: dat zou dan ook niet goed gaan, zoals hij zelf aangeeft.

Het doel van Bastøy is om de gevangen te straffen voor hun daden, maar tegelijkertijd te werken aan verandering en motivatie. Om een overplaatsing mogelijk te maken dienen de gevangenen dit zelf aan te vragen. De aanvraag moet iets zeggen over je plannen en je motivatie. Belangrijke factoren die een rol spelen bij de beoordeling van een overplaatsing zijn onder andere de rol van de gevangenen bij de georganiseerde misdaad en het risico van ontsnapping.[7] In ruil voor een grote vrijheid, unieke kansen voor zelfontplooiing en een kans op een andere levensstijl, moeten de gevangenen zelf de verantwoordelijkheid nemen voor hun eigen leven en zich houden aan de eisen die aan een verblijf aan Bastøy worden gesteld.

Ook voor veroordeelde drugsverslaafden biedt Bastøy een kans voor opvang en behandeling. Er is een eenheid van medewerkers aanwezig die gespecialiseerd is in de geestelijke gezondheid en de behandeling van deze verslaafden. Tijdens de detentie wordt een detentieplan uitgestippeld met de doelstelling om te werken aan goede vrijlating en de rechten van de gedetineerden te waarborgen, zowel tijdens als na detentie. Het doel is om de gevangenen te motiveren een drugsvrij leven te kiezen na de vrijlating, dit met een focus op de verbetering van de opvang en behandeling van drugsverslaafden in de gevangenis.[8] Voor de andere gedetineerden zijn er educatieve praatgroepen. De inhoud van de gesprekken is gericht op het motiveren en helpen om te veranderen en het aanpakken van probleemgedrag.

De gevangenen kunnen vrij rondbewegen op het eiland, maar met een paar uitzonderingen. Alle gevangenen moeten tussen 11 uur ‘s avonds en 7 uur ‘s ochtends verplicht in hun huizen aanwezig zijn en mogen die dan ook niet verlaten. Op vastgestelde tijden vindt er vier keer per dag een telling plaats. Het tellen van de gevangenen heeft een hoge prioriteit vanwege de veiligheid en de controle. Het doel hiervan is om de eigen veiligheid van de gevangenen te waarborgen en de gevangenen ten alle tijde onder controle te houden. Overdag zijn de gevangen vrij om te gaan waar ze willen, als ze geen werk verplichtingen hebben. Degene die op de boot werken, mogen zelfs het vasteland op om een krant te halen voor de directeur of een ijsje voor zichzelf. De gevangenis heeft vijf telefooncellen die de gevangenen op bepaalde tijden mogen gebruiken om te bellen. De gevangenen moeten hiervoor telefoonkaarten kopen in de winkel op Bastøy. Familieleden kunnen ook terug bellen, zodat de gesprekskosten niet in rekening worden gebracht. Mobiele telefoons zijn niet toegestaan. Alle post wordt eerst door de officieren ontvangen en de gevangenen mogen dit alleen openen in het bijzijn van een officier.

Gevangenen kunnen enkele kleine persoonlijke voorwerpen met hen meenemen in de gevangenis. Enkele voorbeelden hiervan zijn: eigen kleding, een dvd-speler, een eigen televisie of objecten die gerelateerd zijn aan vrije tijd en hobby-activiteiten. Camera’s zijn niet toegestaan. Bastøy wil de gevangenis drugsvrij maken/houden en de gevangenen in de gelegenheid stellen om een einde te maken aan hun eigen misbruik. Het is illegaal voor de gevangenen om middelen te gebruiken in de zin van alcohol en verdovende middelen. Om dit te controleren worden er elke dag urinemonsters afgenomen.[9]

De medewerkers

Er zijn op Bastøy een filiaal manager, een jurist, een adviseur en drie maatschappelijk werkers aanwezig. De afdeling van officiers behandelt alle verzoeken voor overplaatsing naar Bastøy. Zij zijn ook verantwoordelijk voor de toezicht op de verwerking van gerechtelijke stukken en de samenwerking met de rechter op dit punt. Zij kunnen de gevangenen doorverwijzen naar de drie maatschappelijk werkers. De maatschappelijk werkers hebben de gevangenen onderling verdeeld en zijn persoonlijk verantwoordelijk voor 25 tot 45 gevangenen. Ze werken nauw samen met de officieren om met name te werken aan een goed verloop van de vrijlating.

De bewakers op Bastøy zijn mensen met een professionele achtergrond in het gevangeniswezen. Hun belangrijkste taak is de controle en het bewaken van de veiligheid, toezicht houden op het te verrichten werk en gerichte inspanningen te leveren voor het milieu.[10] Alle verdachten worden toegewezen aan een contactpersoon in de vorm van een officier. Deze officier voert een eerste gesprek met de veroordeelde tijdens de eerste twee weken op Bastøy. Samen bespreken ze onder andere de kennis en de ervaring van de veroordeelde. De officier is er verder om informatie te verstrekken, helpen met aanvragen en hulp te verlenen bij het onderhouden van contacten met de buitenwereld.

De bewakers in gesloten gevangenissen staan vaak lijnrecht tegenover de gevangenen. Als je als gedetineerde met een bewaker praat, wordt je gezien als een verrader. Deze bewakers hebben veel macht, zij bepalen wat een gevangene op een bepaald moment mag doen. Dit machtsgevoel kan rare dingen met een mens doen. Op Bastøy wordt er anders met de gevangenen om gegaan. Ten eerste bepalen de bewakers niet wat de gevangenen mogen doen, dit doen de gevangenen zelf. Tevens worden de gevangenen met respect behandeld en mede daardoor behandelen zij de bewakers ook met respect. Een voorbeeld hiervan is dat de gevangenen ‘s ochtends niet bruut worden gewekt met een klap op de deur, maar er wordt netjes op de deur geklopt en ze worden altijd gewekt met een ‘goedemorgen’. Dit respectvol benaderen van elkaar is één van de belangrijkste succesfactoren. Een groot verschil tussen de bewakers in Nederland en die in Noorwegen, is dat de bewakers in Noorwegen veel hoger opgeleid zijn dan die in Nederland. In Nederland hebben de bewakers gemiddeld een MBO-diploma, terwijl de bewakers in Noorwegen een academisch niveau hebben.[11] Voorheen moest er zelfs na een academische opleiding nog een interne cursus worden gevolgd, voordat een bewaker in een gevangenis mocht werken.

Bezwaren uit de samenleving

Recentelijk vond op de universiteit van Tilburg een symposium genaamd ‘de toekomst van de gevangenis’ plaats, waar ook Michiel Kapteijns aanwezig was.[12] Hij hield daar een presentatie over Bastøy en naderhand werden de aanwezigen in de gelegenheid gesteld om vragen te stellen. De vraag die daarbij steeds weer naar voren kwam was: “Is dit wel straf?”. Deze vraag is te beantwoorden aan de hand van hetgeen de gevangenen zelf zeggen: “Vergeleken met een gesloten gevangenis is het hier hemels. Vergeleken met vrijheid is het nog steeds de hel.” De gevangenen zitten een straf uit en zijn niet vrij om te gaan waar ze willen. Een voorbeeld hiervan is een van de hoofdpersonen van de documentaire die zijn beste vriend verliest aan zelfmoord. De gevangene vertelt dat als hij niet had vastgezeten hij dit misschien wel had kunnen voorkomen, en anders naar de begrafenis had kunnen gaan. Maar dat is nu niet mogelijk. Ook moeten de gevangenen zich aan alle regels houden, een overtreding heeft direct grote consequenties. Als er bijvoorbeeld drugs in je kamer wordt gevonden, wat absoluut niet mag, sta je binnen het kwartier weer op het vaste land en wordt je meteen terug gebracht naar een gesloten gevangenis. Daarom zijn er ook zelden incidenten, de consequenties zijn te groot als er wel wat gebeurd.

Een andere vraag die naar voren kwamen was: “Is het niet wrang dat de daders een (relatief) goed leven op Bastøy hebben, terwijl het leed van de slachtoffers zo groot is? Hoe wordt er met de slachtoffers rekening gehouden?” Door deze manier van straffen verklein je natuurlijk niet het directe leed, maar wel het indirecte. Doordat de recidive veel lager is, zijn er indirect minder slachtoffers en dus ook minder leed. Maar direct verklein je niet het slachtofferleed. Er bestaat ook geen extra compensatie voor de slachtoffers. Dit is in Nederland ook nog steeds niet goed geregeld.

De nieuwe Staatssecretaris van Veiligheid en Justitie, Fred Teeven, heeft benadrukt wat te willen doen aan het herstel van het ontstane leed. Deze herstelrechtelijke benadering heeft tot dusver in Nederland nog niet veel aandacht gekregen, dus het is interessant om te kijken wat er in de toekomst voor oplossingen voor dit probleem worden gevonden.[13]

Bastøy in Nederland?

Wat in Nederland het meest op Bastøy lijkt, zijn de half open of open inrichtingen. Dit type inrichtingen verschilt van gesloten inrichtingen door de aanwezigheid van minder beveiliging, meer vrijheden in de vorm van verlofmogelijkheden en contacten met de buitenwereld en een sterker accent op activiteiten ten behoeve van resocialisatie. Het gebruik van half open of open inrichtingen is een uitwerking van het beginsel van detentiefasering. Dit beginsel houdt in dat binnen detentie aan gedetineerden een perspectief op verbetering en (maatschappelijk) herstel wordt geboden. Belangrijk (oorspronkelijk) uitgangspunt bij de toepassing van een half open of open detentie in Nederland is dat met name langer gestraften niet of zo kort mogelijk in een gesloten gevangenis worden geplaatst en zodra dit verantwoord is, eventueel gefaseerd in een half open en of open inrichting worden geplaatst.[14] Zo worden er betere voorwaarden gecreëerd voor de terugkeer in de samenleving, door toenemende gradaties van vrijheid, openheid en contacten met de samenleving.

Er bestaan in Nederland dus wel vergelijkbare instellingen, maar het wezenlijke verschil tussen Bastøy en het beginsel van detentiefasering is dat een gevangene bij de detentiefasering in de laatste fase van zijn straf zit. Naarmate de gedetineerde dichterbij zijn vrijlating komt, krijgt hij meer vrijheden. Op Bastøy kan je je hele straf uitzitten, het is dus niet zo dat je pas na een paar jaar meer vrijheden krijgt, die zijn over je hele straf hetzelfde verdeeld. Hier werk je vanaf het begin van je straf aan een goede terugkeer in de samenleving, in Nederland begint dat meer aan het einde van je straf. Het principe van Bastøy zal in Nederland een mooi alternatief zijn voor de mensen die overbeveiligd in de gevangenissen zitten. Het grootste deel van de mensen die in de gesloten gevangenissen zitten, wachten het verdere verloop van hun zaak af en zijn dus nog niet onherroepelijk gestraft door de rechter. Het is daarom ook vreemd dat deze mensen wel op het hoogste niveau worden beveiligd. Voor deze mensen zou een gevangenissysteem als Bastøy een beter alternatief zijn.   

Tot slot

Bastøy is een voorbeeld van een alternatief voor de gesloten gevangenis. Door de gevangenen de regie over hun eigen leven terug te geven, leren ze weer voor zichzelf te zorgen en eigen keuzes te maken. De verschillen tussen Bastøy en een gesloten gevangenis zijn zeer groot. Waar bij de één gelijkwaardigheid, respect en keuzevrijheid voor op staat, is dat bij de ander ongelijkwaardigheid en eenzaamheid. Als je mensen met respect behandelt krijg je dit in de meeste gevallen ook terug: dit is een van de belangrijkste uitgangspunten van Bastøy.

De vraag of dit leven op het gevangeniseiland wel als een straf valt te kwalificeren is te beantwoorden aan de hand van hoe de gevangenen dit zelf ervaren. Vergeleken met een gesloten gevangenis is het de hemel, maar vergeleken met vrijheid is het nog steeds de hel. Je ontneemt personen nog steeds hun vrijheid, wat de gedachte is achter een gevangenisstraf. Het is bewezen dat deze methode werkt, de recidivecijfers van Bastøy zijn veel beter dan die in de rest van Europa. Een vraag die jij jezelf kunt stellen is de volgende: wie heb je liever naast je wonen, een persoon die vijf jaar in een gesloten cel heeft gezeten en alleen maar crimineler is geworden of een man die vijf jaar aan zichzelf en het contact met anderen heeft gewerkt en weer (normaal) kan functioneren in de samenleving?

Of een dergelijk project ooit in Nederland mogelijk zal zijn is toekomstmuziek, maar gelet op de hedendaagse politiek en de algemene vraag naar zwaardere straffen, lijkt het niet realistisch om te verwachten dat er in de nabije toekomst gestart wordt met een soortgelijk project in Nederland. Voordat er in Nederland een dergelijk project kan worden gerealiseerd zal er eerst voor moeten worden gezorgd dat de communicatie met de achterban wordt verbeterd. De slachtoffers, de burgers en ook de gedetineerden vormen samen het draagvlak in de samenleving en zonder dit draagvlak is verandering niet mogelijk.


[1]    http://www.bearheart.info.

[2]    http://www.bastoyfengsel.no.

[3]    http://www.bastoythemovie.com.

[4]    http://www.eci.ox.ac.uk.

[5]    National studies on recidivism: an inventory of large-scale recidivism research in 33 European countries.

[6]    http://www.bastoyfengsel.no.

[7]    http://www.bastoyfengsel.no.

[8]    http://www.bastoyfengsel.no.

[9]    http://www.bastoyfengsel.no.

[10]  http://www.bastoyfengsel.no.

[11]  http://www.krus.no.

[12]  http://www.magisterjft.nl.

[13]  P. Ph. Nelissen , A.A. van den Hurk, A.J.G. Daans, Detentie in essentie, p. 5.

[14]  P. Ph. Nelissen, Resocialisatie, Detentiefasering en het gebruik van minder beveiligde, halfopen en open inrichtingen, p. 1.

Copy Protected by Chetan's WP-Copyprotect.